Servet-i Fünun Edebiyatı Nedir?

Paylaş
 

Servet-i Fünun Edebiyatı Nedir?

Abdülhamit sansürü sonucunda edebiyat siyasal konulardan uzaklaşarak iç dünyaya, bireysel psikolojilerin işlenmesine yönelmişti. Servet-i Fünun olarak bilinen bu akım, Batı etkisindeki Türk edebiyatının ikinci önemli adımıydı.

Servet-i Fünun akımının önde geler temsilcilerinden Halit Ziya Uşaklıgif’ın (1866- 1945) en önemli romanı sayılan “Aşk-ı Memnu” 1900 de kitap olarak yayımlandı.

Roman bir yıl önce Servet-i Fünun dergisinde tefrika edilmişti. Boğaziçinde bir konakta yaşayan insanlar arasındaki ilişkileri konu alan Aşk-ı Memnu” sonradan Halit Ziya’nın tir başka romanına {“Kırık Hayatlar”, 1924) adını verecek olan düş kırıklığı, ruhsal yenilgi temasını işliyordu. Bu romanda Halit Ziya’nın daha önceki “sanatkârane üslubundan” farklı olarak, dış ve iç dünyayı bütün ayrıntılarıyla vermesini mümkün kılan sağlam aydınlık bir dil geliştirmişti. “Aşk-ı Memnu” Tanzimat’tan sonra Batı etkisinde ortaya çıkan Türk romanının yüzeysellikten kurtulmuş ilk başarılı örneklerinden biriydi.

1899-1901 yılları, Servet-i Fünun akımının öteki temsilcilerinin de en önemli ürünlerini yayımladıkları dönemdi. Akımın önderi şair Tevfik Fikret’in (1867-1915) ilk şiir kitabı “Rübab-ı Şikeste” 1900’de çıkmış, Hüseyin Cahit (Yalçın; 1874-1957) “Hayal İçinde , Mehmed Rauf (1875-1931) da “Eylüf adlı romanlarım 1901’de yayımlamışlardı.

Servet-i Fünun ya da diğer adıyla Edebiyat-ı Cedide hareketi Ahmet İhsan Tokgözün (1868-1942) başlangıçta yalnızca tıp ve bilim yazılarına yer verdiği Servet-i Fünun dergisi çevresinde doğmuştu. Ahmet İhsan, Muallim Naci (1850-1893) gibi gelenekçi yazarlarla yenilikçi ve Batıcı Recaizade Ekrem (1847-1914) arasındaki “eski-yeni” tartışmasında Recaızade’den yana bir tutum almış ve 1896’da derginin başına, Recaizade’nin önerisiyle Tevfik Fikret getirilmişti. Dergi bundan sonra esas olarak kültür ve edebiyat konularına yer vermiş. 1901’de Hüseyin Cahit’in Fransız Devrimine değinen bir yazısı nedeniyle kapatılmıştı. Dergide, Fikret,Halit Ziya, Mehmed Rauf ve Hüseyin Cahit’in yanısıra Cenah Şahabeddin (1870-1934), Süleyman Nazif (1870-1927),Ahmed Şuayb (1876-1910) gibi şair ve yazarların yapıtları yayımlanıyordu.

Edebiyat’ta ilk yenileşme Tanzimat’la başlamıştı. Şinasi ve Namık Kemal gibi Tanzimatçılar ilk kez Divan edebiyatının içerik sınırlarının dışına taşarak genel ve büyük siyasal, toplumsal sorunları işlemeye girişmişlerdi. Ama Tanzimatçıların asıl eğitimi Arapça ve Farsça dillerindeydi ve Batı edebiyatını yeterince tanımıyorlardı. Kullandıkları biçimlerde daha çok eskiye bağlı kalmışlardı.

Servet-i Fünuncu gençler ise eğitimlerini tümüyle Batılı, daha doğrusu Batıcı bir ortamda. Galatasaray gibi Fransızca öğrenim yapan okullarda yaptıkları için gelenekle ilişkileri Tanzimatçılara oranla çok daha zayıftı. Tanzimatçıların XIX. yüzyıl başı romantiklerine (Victor Hugo) kadar gelebilen şiir anlayışı, onlarla birlikte İzlenimcilere, Simgecilere kadar uzanıyordu. Tanzimat şairlerinden farklı olarak Cenab ve Fikret daha küçük ve özel temalara ağırlık veriyorlardı. Doğaya klişelerden uzak bir bakışın, kişisel duyum ve duyguların Türk şiirine ilk kez Servet-i Fünuncularla girdiği söylenebilir. Her ikisinin de bu dönemdeki şiirlerinde, toplum yaşamının “çirkinliklerinden” uzaklaşarak hayal dünyalara yönelme, kapalı iç mekânlara çekilme teması işleniyordu. Hayal-gerçek çatışması yapıtlarının eksenini oluşturuyordu. Her ikisi de son dönem Fransız şiirinden etkilenmişlerdi, özellikle Cenab, Fransız’ Simgecilerinin etkisiyle, o güne kadar kullanılmamış benzetmelere, imajlara dayalı bir şiir dili oluşturmuştu. Her iki şair de şiiri resim sanatıyla bütün eştiriyorlardı Doğada ayrıntılara dikkat ediyorlar yeni renkler buluyorlar, ruh hallerini renkli manzaralar gibi resmediyorlardı.

Servet-i Fünuncular şiire yeni duyuş ve söyleyiş özellikleri getirmekle birlikte şiirin alanını çok daraltmışlardı. Bunda, hiç kuşkusuz, toplumsal konuların işlenmesini ve siyasal çağrışımı olan belirli sözcüklerin kullanılmasını yasaklayan sansürün de payı vardı. Ama asıl önemlisi, kültürel köksüzlükleriydi. Fransız Simgecileri, bütün yenilikçiliklerine karşın, belli bir kültürel geleneğin mirasçısıydılar: arkalarında klasik ve romantik Fransız şiiri vardı. Oysa Servet-i Fünuncular hem Osmanlı kültürüyle bağlarını koparmışlardı, hem de bir tür “saf şiir” kurma kaygısıyla günlük, yaşayan dilden de uzaklaşmışlardı. Bunun sorucunda, gece, mehtap, mevsimler, aşk ve ince duygulardan ibaret, oldukça dar, yapma çiçekleri andıran bir şiir dünyası içinde sınırlanmışlardı. Belirli bir müziksel uyuma ulaşmak için, konuşma dilinde yeri olmayan, ancak sözlüklerde bulunabilecek Farsça sözcükleri arayıp buluyorlardı. Üstelik Farsçayı da iyi bilmiyorlarcı. Böylece “Servet-i Fünunca” diye adlandırılabilecek, yapma, ağdalı, tıknefes bir yazı dilinin içinde sıkışıp kalmışlardı. Servet-i Fünun romanı da geniş toplumsal mekanlardan kaçınması, çoğu zaman gözü yaşlı bir duygusallığa varan hastalıklı inceliğiyle dönemin şiirini andırıyordu. Bir önceki kuşağın yazarlarından Recaizade Ekrem’in Araba Sevdası (1886) adlı romanında, Osmanlı toplumundaki temelsiz Batıllaşma ve paranın tek değer haline gelişi eleştirilmişken, Servet-i Fünun romanı hemen hemen yalnız aşkla, konaklar içinde geçen umutsuz, yasak aşklarla ilgiliydi. Ama bu da bir ölçüde Abdülhamit sansürünün sonucuydu: Edebıyat-ı Cedide’nin öncülerinden, ilk gerçekçi yazarlardan Sam i paşazade Sezai, (1860-1936) Sergüzeşt (1889) adlı romanında kölelik ve özgürlük sorunuyla uğraştığı için, yurt dışına kaçmak zorunda bırakılmıştı.

Halit Ziya da edebiyat yaşamının başında yazdığı ilk öykülerde toplumsal sorunlarla açıkça ilgiliydi. Ancak dostlarının “bu öykülerde memleketi, hükümeti batırcağı ve bunun için sürülebileceği” yolundaki uyarısı üzerine yapıtları değiştirmek zorunda kalmıştı. Halit Ziya, ilk büyük romanı olan Mavi ve Siyah hakkında da anılarında şöyle diyecektir: “Bu romanı başka türlü tasarlardım. O zamanın hayatından, memlekette teneffüs edilen zehirli havadan acılı, hastalıklı bir genç, kısacası devrin bütün hayal kuran yeni nesli gibi bir bahtsız genç tasvir etmek isterdim ki, ruhunun bütün acılarını hay Kirsin, coşkun bir delilikle çırpınsın ve bütün emelleri, parmaklarının arasında kaçan gölgeler gibi silinip uçunca, o da gidip kendisini, ölmek için saklanan bir kuş gibi, karanlık bir köşeye atsın. Bu gençte bir aşk yıldızı, bir de sanat hülyası olacaktı ve bunların arasında bir sarhoş gibi yıkı a yıkıla bir kovukta sinip can verecekti. Mavi hülyalar içinde yaşamak için yaratılmışken, siyah bir uçuruma yuvarlanacaktı. Bu temelin ilk büyük kısmından vazgeçilince, ortada ancak sanat ve aşk hülyaları kalıyordu”.

Yine de Ahmet Cemil tipi, Türk romanında derinliğine işlenen ilk karakterdi. Daha önceki Tanzimat romanında gerilimi sağlayan öğe kişilerin kendi içindeki değil, kişilerle onların mutluluğunu engelleyen toplumsal kurumlar (aile yapısı, cariyelik, vb.) arasındaydı. Oysa Ahmet Cemil, dönemin toplumsal ve kültürel çelişkilerini kendi içinde yaşamaktaydı: memur orta tabakalarda varlıklı kesimlerin alafranga yaşamına ayak uydurma çabalarının yarattığı huzursuzluk ve gerilimler: bir yandan var olan dil ve kültür olanaklarının yeni duygu ve düşünceleri anlatmakta yetersiz kalışı, bir yandan da bunlar ifade edilebildiği ölçüde ortaya konulan yeni yapıtların eskiye bağlı çoğunluk tarafından anlayışsızlıkla karşılanması bunlar Ahmet Cemil’in kendi kişiliği içinde de işleyen çatışmalarda. Öte yandan, Halit Ziya Servet-i Fünun döneminin eşiğinde, Paul Bourget Alphonse Daudet, Goncourt Kardeşler, Emile Zola gibi Gerçekçi ve Natüralist Fransız yazarlarından yaptığı çevirilerin de yardımıyla, ayrıntılı ruh çözümlemeleri ve tasvirlere uygun, uzun cümleli bir sözdizimi de geliştirmişti. İnsanların günlük yaşayışlarının ayrıntılarına doğal nesnelerin özelliklerine dikkat Türk romanında ilk kez Halit Ziya ile başlamıştır.

Aşk-ı Memnu, kişilerini karşılıklı ilişkileri içinde geliştirmesi, Tanzimat romanında sıkça görülen mucizeli rastlantılara hiç yer vermemesi, yalnızca tek bir kahramanı değil, bütün karakterleri tipik özellikleri ve ruhsal yaşantılarıyla işlemesi bakımından Mavi ve Siyahlar daha sağlam bir dokuya sahiptir. Romanın belki de tek zayıf noktası, konu aldığı toplum kesiminin köksüz ve sadece modadan ibaret yaşantısından ötürü, işlediği kişilik ve ilişkilerin evrensel bir nitelik kazanamamasıdır. Bununla birlikte, sağladığı daramatik gerilimle, gerek dış gerekse iç dünyaya ilk kez dikkatli bir bakış getirmesiyle ve daha önceki Türk romanlarının savrukluk ve ilkelliğinden uzaklığıyla bugün de Türk romanının en başarılı örneklerinden biri sayılmaktadır.

 

Bu yazı 31 kere okundu.
  • Site Yorum
  • Facebook Yorum

Bir yorum bırak

Bir yorum bırak

Kategoriler
http://bilelimmi.com/bilelimmi-com-hakkinda/ http://bilelimmi.com/iletisim/