KONDANSATÖR NEDİR?

Paylaş
 

KONDANSATÖR NEDİR?

Elektronik aygıtlarda çok geniş bir kullanım ala­nı olan kondansatörlerin (ya da kapasitörlerin) iki tü­rü vardır: Sabit; ayarlı. Sabit kondansatörler de, iki gruba ayrılır: Elektrolizli; elektrolizsiz. Üretilen sabit kondansatör sayısı, ayarlı türden çok fazladır.

Bütün kondansatörlerin, yapılarından gelen İN- DÜKTANS’ları ve DiRENÇ’leri vardır. Bu istenmeyen nitelikler, kondansatörlerin kullanım alanlarını sınır­lar.

Elektrolizli kondansatörler:            Elektrolizli kondan­satörlerin hacim başına sığaları (Bk. SIGA, ELEKT­RİKSEL), elektrolizsiz kondansatörlerinkinden yük­sektir. Bunlarda, iki levha birbirinden, 200 — 10 000 angström (milimetrenin 200 OOO’de biri ile milimetre­nin lOOO’de biri arasında) kalınlığında, çok ince ya­lıtkanlarla ( «dielektrik»de denir) ayrılır. Dielektrik, bir sıvıdan (elektrolit) elektrik akımı geçirilerek, E­LEKTROLiZ yoluyla, alüminyum ya da tantal pla­kası üstünde oluşturulmuş bir oksit tabakasıdır. Kon­dansatörün içi sıvıyla doludur ve kondansatör çalış­tığı sürece, elektroliz işlemi sürer. Tantal ya da alü­minyum plakalar, elektrolizli kondansatörlerde artı plaka (anot) olarak kullanılır. Yükseltgeme işlemine de bazen anodik yükseltgeme denir. Eksi plaka (ka­tot) genellikle bakırdır. Elektrolit elektriği iyi iletti­ğinden, gerçek yalıtkan, oksit tabakasıdır. Oksit taba­kasında küçük bir kusur varsa, akımın doğru yönde olması halinde (tersi kondansatörün bozulmasına yol- açar), burada bir akım kaçağı oluşur ve kusur kendi­liğinden onarılır.

Kondansatör üreticileri, özel elektrolit karışımla­rı hazırlarlar. Ama genellikle, ya sülfürik asit gibi asit­ler ya da glikol borat tuz çözeltileri kullanılır.

Alüminyum elektrolizli kondansatörler, metal fol­yo şeritlerden oluşur. Alüminyum şerit anot, bakır şe­ritse katot görevi yapar. Bu şeritler arasına elektrolit emdirilmiş gözenekli kağıt yerleştirilir ve şeritler rulo halinde sarılır. Alüminyum folyolar önceden asitle yer yer aşındırılır. Böylece, başlangıçtaki alan, en az 50 kat artırılmış olur. Folyoya, elektrik iletmek için alü­minyum şeritler kaynaklanır. Şeritlerin sayısı, folyo- .Rulo biçiminde sarılmış bir kondansatörün enine kesiti., (sağda üstte)

Değişik türden kondansatörler ile bir transistörlü radyo şasisi. (sağda altta) Resmin sağ üst köşesinde, plastik kaplı ayarlı ton kondansatörü görülmektedir. Öteki kondansatörler, seramik (açık kahverengi) ya da elektrolizlidir (gri).

nun uzunluğuna bağlıdır Bakırdan yapılan anot şe­rit de aşındırılır ve arada çok ince bir oksit tabakası oluşturularak, büyük bir sığa sağlanır. iki şerit seri olarak bağlandığından, toplam sığayı, anodun sığası belirler.

Hem aşındırılmış, hem de aşındırılmamış şeritler kullanılarak, şerit türü tantal kondansatörler de üre­tilmektedir. Ama, katı tantal kondansatörler daha çok kullanılmaktadır. Tantal tozu bir fırında sinterle- nerek, gözenekli bir silindir ya da disk haline getiri­lir. Bu gözenekli cisim, elektrolit içinde anot görevi yapar, anot yükseltgemesiyle de tantal oksit oluştu­rularak, dielektrik tabaka sağlanır. Katot, sıvı ya da katı bir elektrolit olabilir. Katı elektrot, gözenekli ano­dun manganez nitrata batırılıp bir fırında ısıtılma­sıyla katı bir manganez oksit tabakasının oluşturul­ması yoluyla elde edilir. Bu işlem, yeterli kalınlık ve düşük bir direnç elde edilinceye kadar yinelenir. Man­ganez oksit tabakasının metal kılıfla bağlantısını sağ­lamak için, kondansatör, bir lehim banyosuna daldı­rılır.

Tantal kondansatörler üstündeki oksit tabakası çok dayanıklıdır. Uzun süre bozulmaz. Bu nedenle, bu tür kondansatörler, askeri amaçlar ve haberleşme uygulamaları için çok uygundur.

Elektrolizsiz kondansatörler:              Elektrolizsiz kon­dansatörlerden yalnızca kağıt, film, mika ve seramik olanlar önemlidir. Eskiden kullanılan cam türler gibi, bazı seramik türlerin ve mikanın ortadan kalkacağı, hatta mika ve kağıt kondansatörlerin yerine bile film kondansatörlerin kullanılacağı sanılmaktadır.

Mika, bir doğal dielektriktir. Geçirme özelliği çok düşük, yani direnci yüksektir. Kondansatörler, ya mi­ka üstüne kaplanmış gümüşten ya da mika tabaka­ları arasına teneke folyolar yerleştirme yoluyla oluş­turulur. Bu kondansatörler, yüksek gerilimde kulla­nıldıkları gibi, radyo yayını türünden yüksek frekans uygulamalarında da kullanılırlar.

Seramik dielektriklerin kimyasal yapıları denet- lenebildiğinden, çok değişik özellikler taşıyan çeşitli türleri yapılabilir. Elde edilebilen yüksek dielektrik sabitler, hacim başına yüksek sığa sağlar; ama, bun­lar •genellikle dijşük gerilimde kullanılır. Yüksek fre­kanslara uygun en yaygın kondansatör türü, içi ve dışı plaka halinde metal elektrotlarla kaplı seramik tüplerdir. En çok kullanılan seramik kondansatörler, değişik oranlarda titanyum oksit ve magnezyum or- totitanat içeren rutil türdendir ve bunlarda sığa sı­caklık katsayısı (yani sıcaklık değişikliğine karşılık

Soldaki resimde görülen çeşitli kondansatörlerin, numaralanmış çizimi (solda üstte). — 1. Elektrolizli kondansatör. — 2. Elektrolizsiz kondansatör (bazıları renk kodludur ve bir devre plakası üstünde görülmektedir). — 3. Ton kondansatörü (ayarlı hava aralıklı tür). — 4. Seramik kondansatör. — 5. Katı tantal kondansatör. — 6. Transistörlü radyo şasisi. — 7. Elektrolizsiz kağıt folyo kondansatör.

 

KONDANSATÖR

gelen sığa değişikliği) denetlenebilir. Bu tür kondan­satörler, karşılıklı yüzeylerinde metal elektrotlar bu­lunan ufak dikdörtgen seramik parçalardan oluşur.

Kağıt ve film kondansatörler, dielektrik ve me­tal elektrotlara, benzer bir teknikle silindir biçimi ve­rilmesiyle yapılır. Metal elektrotlar, alüminyum ya da teneke folyolardan yapılır. Bazen de kağıt ya da film üstünde, vakumda kaplama yoluyla alüminyum ya da çinko tabakası oluşturulur.

Dielektrik olarak kağıt kullanıldığında, elektrik boşalımına yolaçmaksızın yüksek gerilimde çalışmayı sağlamak için, kağıt, havayı uzaklaştıracak bir yağa batırılır. Bazen kağıt ve film birlikte kullanılır. Me­tal kaplı filmli kondansatörlere yağ emdirilmez. Bu­na karşılık, ba::;ı kağıtsız film-folyo kondansatörlere de emdirme yapılır.

Kağıt ve film kondansatörlerin uygulama alanı oldukça geniştir. Gelecekte film kondansatörlerin, ka­ğıt türlerinin yerini alması beklenmektedir. En çok
kullanılan film, metal kaplı olarak kullanılan polieti­len tereftalattır. Bu madde, geniş bir sığa alanında ve —55°C’tan + 125°C’a kadar bir sıcaklık aralığında, uygun bir çalışma koşulu sağlar. Polistiren, polikar- bonat ve polisülfon gibi filmler, yalnızca özel alanlar­da kullanılır. Polipropilen, hem metal kaplı, hem de yağ emdirilmemiş kağıt türü kondansatörlerin yerini alacak bir film olarak görülmektedir.

Ayarlı kondansatörler:            Ayarlı kondansatörlerde

bazen seramik yalıtkanlar kullanılır, ama dielektrik olarak, genellikle hava ya da boşluktan yararlanılır. Bu kondansatörler iki ana grupta toplanır: Ton; ayar. Ton kondansatörlerine, radyoların ton ayarında kul­lanıldıkları için bu ad verilmiştir. Bu kondansatörler­
de iki plaka dizisi vardır. Dizilerden biri, seramik ya­lıtkanlarla çerçeveye tutturulmuştur. Öteki plakalar, bir mil aracılığıyla, hareketsiz plakaların aralarına girip çıkabilir.

Ayar kondansatörleri, plastik filmle birbirinden ayrılan düz metal yapraklardan yapılır. Bu yapraklar, birbirlerine doğru bir vidayla yaklaştırılıp uzaklaştı- tılabilirl’er. Ayar kondansatörlerinin ton kondansatör­lerine göre daha dar bir ayar aralığı vardır. Bu ne­denle, çok hassas ayara gereksinim duyulduğunda kul­lanılırlar.

Kondansatör yapımında pek çok değişkenin göz önüne alınması gerekir. Bunların başlıcaları şunlardır: Sığa; en üst gerilim; kaçak akımlar; yalıtkanlık diren­ci (ve bunların tol’eransı ile duyarlığı); boyutlar; fi­yat; sıcaklık aralığı; sığa sıcaklık katsayısı; nem et­kisi; güvenilirlik; uçların ve kılıfın tipi. Özel bir si­parişte, söz konusu özelliklerin kesinlikle belirtilmesi gerekir.

Bu yazı 101 kere okundu.
  • Site Yorum

Bir yorum bırak

Kategoriler