DIŞ KUVVETLER

Paylaş
 

DIŞ KUVVETLER

Dış Kuvvetler Nelerdir?

Enerjisini güneşten alan ve yeryüzünü şekillendiren yıkıcı kuvvet lerdir.Dış kuvvetler yeryüzünü taşıma,aşındırma ve biriktirme yoluyla şekillendirmektedir

RÜZGARLAR

Rüzgar aşınım ve birikim şekillerine genelde bitki örtüsünden yoksun kurak ve yarı kurak iklim sahaları (çöller) ile kıyılarda rastlanılmakta- dır.

Rüzgar Aşınım Şekilleri Nelerdir?

  • Mantarkaya (Şeytan Masası): Rüzgarlar tarafından kayaların daha çok alt taraflarının aşınmasıyla oluşan şekilleridir.Altı oyulan kayanın üst kısmı şapka şeklini alır.
  • Tafoni (Rüzgar Kovuğu):Kayaçların çözünen kısımlarının rüzgarlar tarafından aşındırılması ile kayaç içerisinde oluşan kovuklardır.

itkaya (Büt):Üst üste depolanmış farklı dirençteki tabakaların rüzgarlar n aşındırılmasıyla oluşur.

g:Farklı dirençteki kayaçların aşınması sonucu oluşan birbiri – ne paralel oluk ve yarıklardır.

Rüzgar Birikim Şekilleri Nelerdir?

  • Kumul: Rüzgarların kumları taşıyıp biriktirmesi sonucunda oluşan kum tepeleridir.

#Barkan:Hilal şeklindeki kumullardır.

Lös:Rüzgarın taşıyıp biriktirdiği ince unsurlardan oluşan toprak

AKARSULAR

Akarsu Aşınım Şekilleri Nelerdir?

#Vadiler:Akarsulanniçindeaktığı oluklaravadi adı verilmektedir.

-Çentik (Kertik) Vadi:

Akarsuların derine doğru aşındırmaları sonucunda oluşan V profilli vadilerdir.Eğimli sahalarda vadiler genelde bu türdedir.

-Boğaz Vadi:

Akarsuların sıradağları enlemesine kesmesiyle oluşan U profilli va- dilerdir. -Asimetrik (Yatık Yamaçlı ) Vadi:

Farklı sertlikteki kayaçların akarsularca aşındırılması sonucunda oluşan ve iki yamacın dikliği eşit olmayan vadilerdir.

-Kanyon Vadi:

Yatay yapılı karstik arazilerde kayaçların aşınması ve çözünmesi ile oluşan,kenarları dik ve basamaklı vadilerdir.Akdeniz çevresinde yoğun olarak bulunmaktadır.

-Geniş Tabanlı Vadi:

Akarsu aşındırmasının ileri safhalarında arazide eğimin iyice azal- dığı yerlerde akarsuyun yatağını yana doğru aşındırması ile oluşan vadilerdir.Bu tür vadilere Ege bölgesinde sıkça rastlanmaktadır.

  • Çağlayan ve Çavlan (Şelale) : Akarsu yatağının dike yakın bir şekilde aniden düştüğü,suların yüksekten dökülerek aktığı kısımla- ra denir.
  • Dev Kazanı: Akarsuların çağlayan ve çavlan yaparak döküldükle- ri yerlerde aşınma sonucunda oluşan çukurluklara dev kazanı (büğet )adı verilir.
  • Peri Bacası: Volkanik sahalardaki tüflerin sel suları tarafından aşındırılması sonucunda ortaya çıkan şekildir.Peri bacalarının şap- ka kısımları daha dirençli kayaçlardan oluşur.
  • Badlands (Kırgıbayır) : Yarı kurak iklim bölgelerinde sel sularının bitki örtüsünden yoksun eğimli yamaçları aşındırması sonucunda oluşan yarıntılardır.
  • Plato: : Akarsular tarafından derin vadilerle parçalanan geniş düzlüklere plato adı verilmektedir.
  • Peneplen (Yontukdüz) :Akarsu aşındırmasının son safhasında ortaya çıkan deniz seviyesindeki hafif dalgalı düzlüklerdir.

  • Akarsu Birikim Şekilleri Nelerdir?
    • Birikinti Konisi ve Yelpazesi: Dağ yamaçlarından düz bir sahaya inen akarsuların, taşıdıkları materyalleri yamacın eteğinde biriktir – mesi ile oluşan yarım konilere birikinti konisi denir.Bu konilerin za- manla birleşmesiyle de birikinti yelpazeleri oluşmaktadır.
    • Dağ Eteği Ovası: Birikinti konisi ve yelpazelerinin zamanla yanla- ra doğru büyüyerek birleşmeleri sonucunda oluşan ovalardır.
    • Dağ İçi Ovası: Dağlık sahalarda akarsuların taşıdıkları malzeme- leri geniş bir vadide biriktirmesi ile oluşan ovalardır.
    • Taban Seviyesi Ovası: Akarsuların denize yaklaştıkları yerlerde taşıma güçlerinin azalması sonucunda taşıdıkları malzemeleri kıyı gerisinde bırakarak ova yüzeyini doldurmaları sonucunda meyda- na getirdikleri alüvyal dolgu alanlarıdır.(Adapazarı Ovası)
    • Delta: Akarsuların taşıdıkları malzemeleri denize döküldüğü yer- de biriktirmesi sonucunda oluşan üçgene benzeyen düzlükler – dir.Taşınmış topraklardan oluştuğu için çok verimlidir.

    Bir kıyıda delta oluşabilmesi için:

    Adası: Eğimin azaldığı yerlerde akarsu yatağında biriken nlardan oluşan kum adacıklarıdır.

    Hem Aşınım Hem Birikim Şekilleri Nelerdir?

    • Taraça (Seki) : Yatağına alüvyonlarını yaymış olan akarsuyun yeniden canlanarak yatağını kazması,derinleştirmesi sonucunda oluşan basamaklar,yüksekte kalmış eski vadi tabanlarıdır.
    • Menderes : Akarsular eğimin azaldığı yerlerde kıvrılarak akmaya başlar.Aşındırma ve biriktirme sonucunda bu kıvrımlar genişleye- rek menderesleri oluşturur.Ülkemizde özellikle Ege Bölgesindeki Graben ovalarında akarsularmenderesler oluşturarak akar.

    Menderesler oluşturan bir akarsuyun;

  • YER ALTI SULARI-KARSTİK ŞEKİLLER

    Karstik Arazi Nedir?

    Kalker (kireç taşı),jips (alçı taşı),kaya tuzu,tebeşir gibi su ve sıcaklı- ğın etkisiyle çözünebilen kayaçlardan oluşan arazilere karstik ara- ziler denir.Bu tür arazilerde meydan gelen çözünme,ayrışma,birik- me olaylarına da karstlaşma adı verilir.

    Karstik Aşınım Şekilleri Nelerdir?

    (Lapya)        (Vadi)

    • Lapya: En küçük ^karstik aşınım şeklidir.Karstik arazilerde suların aşındırması sonucunda oluşan yarık ve oyuklardır.
    • Dolin: Lapyaların zamanla genişleyip birleşmesi ile oluşan erime çukurlarıdır.
    • Uvala: Dolinlerin birleşmesiyle oluşan aşınım şeklidir.
    • Polye : Uvalaların birleşmesiyle oluşan ve tabanlarında tarım yapılabilen ,genişliği birkaç km’yi bulan şekillerdir.Gölova olarak da bilinirler.
    • Obruk: Yeraltındaki mağaraların tavanlarının çökmesi ile oluşan geniş ve derin çukurluklardır.
    • Mağara: Yeraltına sızan suların ,yeraltındaki çatlakları genişlet- mesiyle galeri ve salonlarşeklinde oluşanaşınımşekilleridir.
    • Düden: Yeraltı sularının yüzeye çıktığı ve yüzey sularının yeraltı- na indiği noktalardır.Su batan,su çıkan da denir.

    Karstik Birikim Şekilleri Nelerdir?

    • Traverten: Yeryüzüne çıkan suların bünyesindeki CaCO3 ’ın çökel- mesi ile oluşan basamaklı yapılardır.
    • Sarkıt: Mağaralardan sızan suların içerisindeki CaCO3’ın mağara tavanlarında birikmesiyle oluşur.
    • Dikit: Mağaralardan sızan suların içerisindeki CaCO3’ın mağara tabanlarında birikmesiyle oluşur.
    • Sütun :Sarkıt ve dikitlerin birleşmesiyle oluşur.

    BUZULLAR

    Kalıcı Kar Sınırı Nedir?

    Soğuk iklim bölgelerinde ve yüksek dağlardaki karların üst üste birikerek zamanla altlar­daki karları sıkıştırmasıyla bu­zullar oluşur.Sıcaklığm düşük olduğu bu sahalarda karlar birikmeye devam eder.Biriken bu karlara kalıcı kar denir.Kalıcı kar- ların başladığı sınıra ise toktağan-kalıcı kar sınırı adı verilir.Kalıcı kar alt sınırı bakıya,enleme ve yükseltiye bağlı olarakdeğişir.

    Buzul Çeşitleri Nelerdir?

    • Vadi Buzulu:Yükseklerdeki vadiler içerisinde oluşan buzullardır. # Sirk Buzulu:Dağlarda buzullar tarafından açılan çukurlara (sirk) yerleşmiş buzullardır.
    • Örtü Buzulu:Kutup bölgelerinde deniz seviyesine yakın sahalarda geniş alanları örten buzullardır.(Grönland ve Antarktika)
    • Takke Buzulu:Yüksek dağların zirvelerini bir şapka gibi örten bu- zullara ise takke buzulu denir.

    Buzul Aşınım Şekilleri Nelerdir?

    • Buzul Vadisi : Buzul aşındırması sonucu oluşan “ U “ profilli vadi- lerdir.Boyları kısa ve inişli çıkışlıdır.
    • Hörgüç Kaya: Yüksek dağ doruklarında buzul aşındırması sonucu ortaya <an ve deve hörgücünü andıran kaya tepeleridir.

    Sirk (Buz Yalağı) : Buzul aşındırması sonucunda oluşan çukur- luklardır.Bu ların eriyen sularla dolmasıyla sirk gölleri oluşur.

     

    Buzul golü
    Buzul dili
    (Buzul Vadisi)
    Buzul
    Drumlin
    Sander

     

    Buzul Birikim Şekilleri Nelerdir?

    #Moren: Buzulların taşıdıkları topraklara moren adı verilir.

    • Drumlin: Buzul biriktirmesi ile oluşan ve balinaya benzeyen uzun tepelerdir.
    • Sander Ovası : Eriyerek çekilen buzul sularının oluşturduğu düz- lüktür.

    DALGA VE AKINTILAR

    Dalga ve Akıntılar Nasıl Oluşur?

    Deniz yüzeylerinde rüzgarların etkisiyle meydana gelen salınımlara dalga denir.Kıyılann şekillenmesinde etkili olan dal- gaları rüzgarlar,deniz tabanında meydana gelen deprem- ler,volkanlar,heyelanlar meydana getirmektedir.

    Deniz yüzeyindeki suların başka bölgelere taşınmasına da akıntı denir.Sürekli rüzgarlar,gelgit olayları.seviye ve yoğunluk farkı (sıcaklık-tuzluluk farkı) akıntıların oluşmasına neden olmakta- dır. Dalga Aşınım Şekilleri Nelerdir?

    • Falez (Yalıyar) : Dalgaların kıyıya paralel uzanan dağların ya- maçlarını aşındırması sonucu kıyıda oluşan sarp dikliklere denir. # Aşınım Düzlüğü : Falezlerin ilerlemesi sonucunda oluşan kıyı boyunca uzanan düzlüklerdir.
    • Mağara ve Köprüler : Derin kıyılarda aşındırma sonucunda yamaçlarda oluşan oyuklardır.

    Lagün                        Falez

    Tombolo

    Kıyı Oku

    Dalga Birikim Şekilleri Nelerdir?

    • Kıyı Okları ve Kıyı Setleri : Dalga ve akıntıların taşıdıkları mal- zemeleri hemen kıyının önünde biriktirmesi ile oluşan şekillerdir. Kıyı okları zamanla birleşerek kıyı kordonlarını oluşturur.
    • Tombolo (Saplı Ada ) : Kıyı oklarının zamanla genişleyerek bir adayı karaya bağlaması ile oluşan yarımadalardır.
    • Lagün (Deniz Kulağı) :Kıyı oklarının bir koyun önünü kapata- rak denizle bağlantısını kesmesi sonucu oluşan göllerdir.Kıyı set gölleri olarak da adlandırılır.

    # Plaj (Kumsal) : Dalgaların kum,çakıl,kaya parçalarını alçak ve sığ kıyılarda biriktirmesiyle oluşur.

    DALGA VE AKINTILAR

    Kıyı Tipleri Nelerdir?

    • Boyuna KıyılarıDağların kıyıya paralel uzandığı yerlerde görü- len girinti çıkıntının az olduğu kıyılardır.Pasifik tipi kıyı olarak da bilinir.
    • Enine KıyılarıDağların kıyı çizgisine dik uzandığı yerlerde görü- len girinti çıkıntının fazla olduğu kıyılardır.Atlantik tipi kıyı ola- rak da bilinir.
    • Ria Tipi Kıyılar:Kıyıya dik uzanan akarsu vadilerinin sular al- tında kalması ile oluşan kıyılardır.
    • Limanlı Kıyılar:Kıyı oklarının koy önlerini kapatması ile oluşan kıyılardır.
    • Dalmaçya Tipi Kıyılar: Kıyıya paralel uzanan dağ sıraları ara- sındaki vadilerin sular altında kalmasıyla oluşmaktadır.
    • Fiyortlu Kıyılar:Buzul vadilerinin sular altında kalmasıyla olu- şur.
    • Skyer Tipi Kıyılar:Hörgüç kaya ve morenlerin sular altında kalmasıyla oluşan adacıklı kıyılardır.
    • Haliç Tipi Kıyılar:Gelgit olayının kuvvetli olduğu kıyılarda akarsu ağızlarının tortullardan temizlendiği kıyılardır.
    • Resifli Kıyılar:Tropikal bölgelerde deniz suyu sıcaklığının yük- sek olduğu sığ kıyılarda gelişen mercanların üst üste birikmesiy- le oluşan kıyı tipleridir.

     

    (Fiyortlu Kıyı)
    (Dalmaçya TipiKıyı)

     

     

     

     

     

    (Ria Tipi Kıyı)

    Çözülmenin Yer şekillerine Etkisi Nasıldır?

    • Fiziksel Çözülme (Mekanik Çözülme):Kayaçların dış kuvvetlerin etkisiyle ufalanması,dağılması, parçalanmasıdır.Sıcaklık farkı en önemli etkendir.Kurak ve yarı kurak bölgelerde daha etkilidir.
    • Kimyasal Çözünme:Su ve sıcaklığın etkisiyle kayaçların eriyerek mineral yapısının değişmesine kimyasal çözünme denir.

    Fiziksel Çözülme Etkilidir.

    Kimyasal ÇözünmeEtkil

Bu yazı 91 kere okundu.
  • Site Yorum

Bir yorum bırak

Kategoriler