BUZ NEDİR?

Paylaş
 

BUZ NEDİR?

Suyun donarak katı hale gelmiş şeklidir. Tabura, çok soğuk havalarda, suyun donmasıyla kendiliğinden meydana gelir. Soğuk memleketler  bilhassa kutuplarda deniz­lerin üstleri Kalın bir buz tabakasiyle kaplıdır.

Bir kabın içindeki suyu soğutursak sıcak­lığı 4 dereceye düşünceye kadar devamlı su­rette hacmi azalır, yoğunluğu da artarak, en son haddine erişmiş olur. Suyu soğut­maya devam edersek bu sefer suyun kütlesi yeniden genişlemeye başlar, yoğunluğu biraz azalır. Normal basınç altında da 0° de don­maya başlar.

Sadece suyun değil, bütün cisimlerin sıvı halden katı hale geçtiği sıcaklık derecesine o cismin «donma (veya katılaşma) noktası» denir. Suyun katılaşma noktası 0a, sıvı naftalininki de 80″ dir.

Suyun buz haline geçerken hacminin ge­nişlemeye başlaması kışın evlerde bazı za­rarlara sebep olur. Açıkta duran su sayaç­ları, musluktaki, hattâ ağzı kapalı şişeler­deki sular, boruları patlatıp, şişeleri çat­latırlar. Bunun için don olacağı anlaşılınca su sayaçlarını korumak üzere bezlerle sar­mak, şişelerin ağızlarını açmak, muslukları da sımsıkı sıkmayıp biraz aralık bırakarak suyun incecik akmasını sağlamak faydalıdır.

Buz tabi halde bırakılırsa havanın etki­siyle yavaş yavaş erimeye başlar. Bunun da önüne geçmek için buzları ya tuzla veyahut talaşla Örtmek lâzımdır.

Doktorlukta Buz

Buzun doktorlukta büyük önemi vardır. Vücuttaki bazı kanamaları önlemek, İltihap­ları dağıtmak, bazan da ağrıları azaltmak için buzdan faydalanılır. Buzun etkisiyle ön* ce damarlar sıkışır, sirrirler birdenbire uyar- tıİmış olur. BÖylece, sinir sistemi yeniden kuvvet kazanır. Bir müddet sonra damarlar genişliyerek o bölgeye daha çok kan çeker­ler, derindeki organların kanlanması azalır.

Buz doğrudan doğruya cilt üzerine konul­maz. Buzu bir kese içine yerleştirmek, ke­seyle cilt arasına da bir havlu koymak ge­rekir. Bilhassa apandisit sancılarında karnın sağ alt çukurluğuna, kasık üzerine buz ke­sesi konularak iltihabın dağıtılmasına, varsa iç kanamaların durdurulmasına çalışılır.

Buz Nasıl Yapılır

Buz çok eskiden beri bilinen, birçok alan­larda faydalanılan bir maddedir. Kışın sert geçtiği memleketlerde buzlar, sıkıştırılmış karlar, etrafına saman ve ot sarılarak, ha­vadan ayrılır, kuyularda saklandırdı. Yazın sıcaklar basınca bu kuyulardaki buzlar çıka­rılır, kullanılırdı. M. Ö. 1000 yıllarında Çin’ de bu çeşit karlıklar vardı. Yakın zaman­lara kadar Osmanlı Saraylarının buz ihtiyaç­ları da Uludağ’da açılmış buzluklardan sağ­lanırdı.

Fakat kışın sert geçmediği sıcak iklimli memleketlerde bur yapmak için daha başka usullere başvurmak gerekirdi. Mısır, Irak, Hindistan gibi memleketlerde küp, çömlek gibi kablara su konulur, bunlar akşamları toprağa gömülürdü. Sabaha kadar buharlaş­ma yolu ile ısısını kaybeden su kendiliğin­den buz olurdu. Mısır firavunlarından IV. Amenofis’in zamanında (M. O. XIV. yüzyıl) Mısır’da bu şekilde buz elde edildiği bilin­mektedir. M. S. IV. yüzyılda ise Hunlar su içinde tuz eriterek suyu birdenbire soğutur­lar, bunu hekimlikte kullanırlardı.

İlk buz yapma makinesi Jacop Perkins adında bir İngiliz tarafından İngiltere’de 1834’te icat edilmiştir. Bu makinede soğu­tucu madde olarak eter kullanılmıştır. Daha sonraları havadan faydalanmışsada  amon­yağın daha elverişli olduğu gözönünde bulun­durularak eter ve havadan vazgeçilmiştir.Bir sıvının, buharlaşırken ısıyı emip et­rafını soğutması buz yapan makinelerin esa­sını teşkil eder. Toprak testilerin suyu so­ğutmaları, terlerken üşümemiz gibi . Buz makinelerinde suyu soğut­mak için kaynama noktaları en düşük sıvılar kullanılır. Böylece, buharlaşma çabuk olur, kısa zamanda çok miktarda buz elde edilir. Bu İş için de çoklukla kaynama nok­tası —34° olan amonyak kullanılır. Amon­yak normal oda sıcaklığında gaz halinde bu­lunur.       ‘

Buz makinesinin «kompresör» adı verilen parçasının pistonu aşağıya inerken amonyak buharlarını kıvrımlı borulara sürer, sıkıştırır. Sıkışarak ısınan amonyak buharları borula­rın dışından akıtılan soğuk su ile soğutulur, sıvı haline getirilir. Piston yukarıya kalkar­ken, borulardaki basınç azalır, genleme (ge­nişleme) supapından geçen sıvı amonyak bu düşük basınç altında kısa bir zamanda bu­harlaşır. Buharlaşma ile soğuyan amonyak buharları etrafındaki tuzlu suyu soğutur. Ma­kinenin dönmesiyle pistonun devamlı olarak İnip çıkması bu olayı tekrarlar, tuzlu suyun sıcaklığı 0° nin altına düşer. Bu suya batırılmtş kalıplardaki temiz su da 24-48 saat içinde buz haline gelir.

Kuru Buz Nedir

Karbon dioksit gazının katılaşmış halidir. Bildiğimiz buzdan farkı erirken sıvı haline geç mey ip, doğrudan doğruya buharlaşması­dır. Kalın ambalaj kâğıtlarına sarılmış 25X25X0,6 sm.Ük kalıplar halinde sakla­nır, dondurma yapımında, suni yağmur yağ­dırmada faydalanılır. Bir yerden bir yere götürülmesi çok kolaydır. İki aya yakın sak­lanabilir. Yalnız, sudan yapılan buzdan altı kat daha pahalıya malolur.

Kuru buz —79 derecede erimeden katılı­ğını korur. Eridiği zaman birden gaz haline geçer, arkasında hiçbir ıslaklık bırakmaz. Karbon dioksit zehirsiz bir gazdır, soludu­ğumuz havada bulunur. Ancak, buna eldi- vensiz dokunulursa, dokuna.n yer derhal do­nar. Kuru buz yutmak çok şiddetli bir sancı verir, üçüncü derecede yanık meydana ge­tirir. Yutan kimsenin ölümden kurtulması pek güçtür.

Bu yazı 234 kere okundu.
  • Site Yorum

Bir yorum bırak

Kategoriler